(QBĐT) - Bấy lâu nay, Lệ Thủy được ví như một vựa lúa lớn của tỉnh ta về cả diện tích, năng suất và chất lượng. Thế nhưng, cùng một họ nhà lúa, trong khi “người anh em” lúa tẻ tự hào với những thành tích đạt được trong suốt những vụ mùa bội thu, thì lúa nếp lại luôn khiêm tốn đứng lại phía sau.

Việc tìm hiểu những thông tin liên quan đến lúa nếp hiện nay thật không hề đơn giản, bởi ở hầu hết các đơn vị quản lý, từ Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đến UBND các xã trong toàn huyện Lệ Thủy, số liệu về lúa nếp chỉ gói gọn trong mấy chữ “nếp và các loại khác”.

Trong vụ đông – xuân năm 2012, diện tích gieo trồng lúa nếp và các loại khác giảm kỷ lục từ 719,70 ha (năm 2011) xuống còn 239,50 ha. Theo ông Dương Đệ Quang, Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Lệ Thủy, nếu như mấy chục năm trước đây lúa nếp được trồng rộng rãi trên địa bàn huyện, thì nay lúa nếp lại chiếm diện tích rất nhỏ và chỉ tập trung rải rác, nhỏ lẻ ở một số vùng trũng

Công ty cổ phần TCT Nông nghiệp Quảng Bình luôn nỗ lực sưu tầm, khảo nghiệm, nghiên cứu những giống lúa mới.

như Hoa Thủy, Lộc Thủy, Hưng Thủy, An Thủy...

Lúa nếp ngày càng ít được bà con gieo trồng bởi thị trường tiêu thụ loại nông sản này gặp rất nhiều khó khăn. Đầu ra sản phẩm phụ thuộc vào các thương lái địa phương quy mô nhỏ, trong khi đó, sự cạnh tranh của gạo nếp chất lượng cao từ Thái Lan và Lào lại rất gay gắt. Xu hướng của người tiêu dùng đang “sính ngoại” hơn khi nếp Lào, nếp Thái được sử dụng rộng rãi, thậm chí trong một số loại bánh truyền thống cũng đã bắt đầu dùng nếp ngoại như nguyên liệu chính. Vì vậy, người nông dân sản xuất lúa nếp cầm chừng, chủ yếu cho mục đích sử dụng trong gia đình.

Ông Nguyễn Xuân Bản (Phú Thủy, Lệ Thủy) có thâm niên gắn bó với lúa nếp. Mỗi năm vào vụ đông – xuân, gia đình ông sản xuất từ 5 – 6 sào lúa nếp (trên diện tích 2 ha ruộng của gia đình) với năng suất bình quân từ 3,2 – 3,3 tạ/sào. Nguồn ra chính của ông là các nhà làm bánh ở chợ Tréo, vì vậy, trước khi bắt tay vào gieo trồng, ông Bản phải căn ke theo “đơn đặt hàng” này để điều chỉnh diện tích cho phù hợp, tránh sản xuất ra nhiều lại không tiêu thụ được.

Ông Hoàng Văn Tứ,  Chủ tịch UBND xã Phú Thủy cho biết, lúa nếp ở xã có diện tích dao động trong khoảng 5 ha và không nằm trong danh sách các cây trồng chủ lực của địa phương trong bối cảnh đầu ra khó khăn như hiện nay. Giá thành lúa nếp ta cũng biến động liên tục trong suốt thời gian qua, gây nhiều khó khăn cho bà con nông dân. Năm ngoái, giá 1 kg nếp là 9.000 đồng, nhưng năm nay sụt giảm còn dưới 7.000 đồng.

Đối với hai HTX kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Mỹ Lộc Hạ và Mỹ Lộc Thượng (An Thủy, Lệ Thủy), lúa nếp mới được đưa vào thí điểm trong vòng hai năm trở lại đây và mang lại những tín hiệu khả quan. HTX Mỹ Lộc Hạ có 5 ha trồng lúa nếp trong vụ đông – xuân vừa qua với năng suất đạt 60 – 65 tạ/ha. Một số hộ gia đình trong HTX dành từ 200 – 500 m2 để gieo cấy thử nghiệm lúa nếp.

Trong thời gian tới, HTX sẽ khuyến khích bà con mở rộng tăng thêm 30% diện tích gieo trồng lúa nếp hiện có. HTX Mỹ Lộc Thượng cũng có 2 ha lúa nếp trong vụ đông – xuân 2012, năng suất đạt 62 tạ/ha. Nhưng như vậy không có nghĩa bà con mặn mà hơn với lúa nếp. Ông Võ Văn Thắng, Chủ nhiệm HTX Mỹ Lộc Thượng, lo lắng: Bên cạnh sự khắc nghiệt của thời tiết, còn là sự gay gắt của chính thị trường trong tỉnh. Lúa nếp địa phương không có thương hiệu, thiếu sự quảng bá, lại sản xuất dè chừng, rất dễ bị tư thương ép giá, trôi nổi qua nhiều công đoạn, và rồi người nông dân chính là đối tượng bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Đây là khó khăn chung của nhiều mặt hàng nông sản khác của tỉnh ta chứ không riêng gì lúa nếp Lệ Thủy.

Trước đây, Lệ Thủy nức tiếng với những giống nếp thơm ngon, mang hương vị đặc trưng riêng như nếp đà, nếp đen, nếp thơm... Nhưng rồi theo thời gian, các giống nếp này do nhiều nguyên nhân khác nhau như chênh lệch khung thời vụ, dễ bị sâu bệnh tấn công, năng suất thấp... đã dần dần bị mai một, thoái hóa giống và bị thay thế bởi các giống nếp vượt trội hơn.

Ông Nguyễn Xuân Bản (Phú Thủy, Lệ Thủy) “khoe” những bao lúa nếp hiếm hoi được cất kỹ trong kho.

Hiện nay, hầu hết các giống lúa nếp trên địa bàn huyện Lệ Thủy nói riêng và toàn tỉnh ta nói chung đều là giống IJ352 với những ưu điểm lớn như khả năng kháng sâu bệnh tốt, năng suất cao từ 50 – 55 tạ/ha, thời gian sinh trưởng ngắn từ 110 – 120 ngày đối với vụ đông – xuân, 95 – 100 ngày đối với vụ hè – thu.

Giống nếp này được Công ty cổ phần TCT Nông nghiệp Quảng Bình phân phối tới mọi địa phương trong tỉnh. Trong vụ đông – xuân vừa qua, Công ty phân phối khoảng 30 tấn hạt giống IJ352. Ngoài ra, hai HTX Mỹ Lộc Hạ và Mỹ Lộc Thượng đang gieo trồng thử nghiệm giống nếp N97 mang lại năng suất cao, nhưng chất lượng còn hạn chế. Hạt nếp tuy dẻo nhưng khi nấu lại mất đi hương thơm đặc trưng vốn có của lúa nếp.

Theo ông Dương Đệ Quang, Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Lệ Thủy, để có thể phục tráng lại các giống lúa nếp đã bị mai một sẽ rất mất thời gian và công sức, ít nhất phải từ 5 – 6 vụ... Tuy nhiên, sắp tới Lệ Thủy sẽ mở rộng thêm diện tích lúa nếp và đưa các giống nếp tiến bộ như nếp Lào, nếp tám thơm... vào gieo trồng thử nghiệm.

Ông Nguyễn Văn Nam, Trưởng phòng Kỹ thuật Công ty cổ phần TCT Nông nghiệp Quảng Bình khẳng định, những nỗ lực bước đầu của Công ty trong việc sưu tầm, khảo nghiệm các giống nếp vừa bảo đảm phù hợp với đất trồng, vừa năng suất cao, chất lượng tốt nhưng không làm mất đi nét đặc trưng tinh túy của sản phẩm. Sắp tới, Công ty sẽ đưa ra dòng nếp IJ352 mới, tăng thêm độ dẻo thơm và năng suất. Hy vọng rằng trong tương lai không xa, một giống nếp “thuần Lệ Thủy” sẽ xuất hiện và phổ biến.

Liệu có quá sớm chăng khi nghĩ đến việc xây dựng một thương hiệu riêng cho lúa nếp Lệ Thủy để sản phẩm này không bị lãng quên? Bởi xây dựng thành công một thương hiệu cho sản phẩm và duy trì thương hiệu đó một cách hiệu quả là cả một chặng đường vô cùng gian nan. Nhưng thực tế đã chứng minh, một thương hiệu thành công sẽ phải bắt nguồn từ chính sản phẩm, nhưng chính thị trường mới quyết định tính sống còn của thương hiệu. Do đó, trước mắt, phong trào “Người Việt dùng hàng Việt” có lẽ là hợp lý nhất trong bối cảnh này.

                                                                                           Mai Nhân