(QBĐT) - Cuối năm, hơn ba trăm đồng bào Arem (Tân Trạch, Bố Trạch) nghe tin chấn động bản làng vì người uy tín nhất vùng tuyên bố từ bỏ một lễ tục truyền đời. Ông bị cả làng phán xét, buộc phải mời rượu giải thích vì sao dám chống lại Giàng, chống lại lễ tục tổ tiên. Người bị dân làng bắt vạ ấy là Đinh Đu. Ông từ tốn giải thích, tục nối dây của dân mình không văn minh. Ai đời em trai chết, anh trai phải lấy em dâu. Không được. Mình kiên quyết từ bỏ tục này…
Hủ tục nối dây hà khắc
Người Arem sống giữa núi rừng đá vôi xanh biếc của cỏ cây hoa lá. Cuộc sống của họ từng một thời thân mật với săn bắt hái lượm. Với họ, trèo rừng trẩy núi thành thạo hơn cầm cái cuốc, sử dụng cung nỏ êm thấm hơn học tập chữ nghĩa.
Giữa vô biên của đường rừng xa ngái, họ xây dựng tập quán của mình với các sắc thái tư duy núi rừng. Có cái lạ lẫm, có cái lạc lối. Những gì họ trình diễn với cộng đồng xung quanh là giá trị tư liệu phản ánh lại tấm gương cha ông họ từng làm. Một trong những điều đó là tục nối dây hà khắc bắt buộc phải thấm nhuần tại mỗi cá thể trong tộc người này. Đấy là người em trai hoặc anh trai có vợ mất thì người anh trai hoặc em trai phải lấy chị dâu hoặc em dâu làm vợ. Cuộc nối dây ấy càng dìm sâu sự cố gắng của cộng đồng này xuống sâu hơn của đói nghèo. Cuộc nối dây ấy là lực cản để người Arem đi ra với thế giới bên ngoài một cách chững chạc. Thế nhưng, ai thực hiện tục nối dây, trong con mắt dân bản, đó là lẽ sống tốt ở đời. Giữ được lễ tục tổ tiên, là tấm gương cho người trẻ Arem học hỏi trong bước đường trưởng thành.
 |
| Mẹ con người Arem nơi có tục nối dây hà khắc. Ảnh: M.P |
Nó là một lễ tục hà khắc, mà hiện tại, ở bản nhỏ giữa núi rừng hẻo lánh này có ba người đàn ông tiếp diễn tục nối dây này. Vì nhiều lý do, chúng tôi không nêu rõ tên là Đinh A. L, Đinh N, và Đinh R. Đinh A. L lấy em dâu mình là Y Tr đã sinh hạ được 5 đứa con, vợ trước có hai đứa con nữa thành bảy đứa con, thêm hai người vợ và bản thân nữa, nhà L thành 10 người. Mỗi bữa ăn, với gia đình A. L là nỗi lo thiếu thốn thường trực bởi ruộng vườn không có, giữa vùng di sản không có tấc đất làm ăn thì kiếm cái bỏ vào mồm là nỗi khổ không gì sánh bằng. A. L nói: "Khổ nhưng mình phải có trách nhiệm với gia đình để thằng em mình ở thế giới bên kia ấy nó yên tâm làm con ma, lấy vợ là ma khác cho vui".
Riêng Đinh N lại khác, vợ cũ có 4 con, anh trai mất, N cưới chị Dâu về nhà mình, sinh đẻ 5 đứa nữa. Nhà thòm thèm 12 khẩu, cũng quay quắt với cái ăn từng ngày, từng bữa, đó là chưa nói đến cái ngủ, cái nằm trong căn nhà sàn chật hẹp. Rồi Đinh R, cũng nối dây với chị dâu khi bản thân ông có đến 3 con, có vợ mới, ông R làm một mạch đến 4 đứa nữa. Tuổi đã cao mà con cái vẫn cứ lóc nhóc, nhìn thương lạ lùng. Khổ, nhưng hỏi vì sao không bỏ tục nối dây, cả ông R, ông N, ông L quắc mắt mắng: "Cán bộ chẳng biết gì thì đừng hỏi. Đây là cái thiêng của lễ tục cha ông mình cho mình". Nó hà khắc với cả khách thì với người Arem nó càng khắc nghiệt đến thiêng liêng theo cách nhìn của họ.
Người từ bỏ tục nối dây
Nhưng Đinh Đu lại chối từ cái hà khắc đó. Vừa rồi, em trai của Đinh Đu là Đinh Nọng mất ở tuổi 45, để lại em dâu Y Thê và đứa con nhỏ. Những người già nhất bản buộc Đinh Đu phải lấy Y Thê, phải nối dây cho con Y Thê có chồng, có con phải nối dây để con Y Thê có nơi nương tựa, phải nối dây để không quên ơn Giàng, ơn tổ tiên có được lễ tục này. Đinh Đu suy nghĩ mãi, đêm vắt tay lên trán nhớ lại những gì đứa em trước khi ra đi trăn trối là lấy Y Thê để chăm nó, cho nó khỏi cô đơn, đừng để nó như cây gỗ đơn giữa rừng lau lách.
Đinh Đu thương em trai, em dâu, thương vợ, thương con nữa, kính trọng tổ tiên và kính trọng Giàng nữa. Nhưng đi học dưới xuôi của nhiều năm trước, đọc nhiều tài liệu thấy sống hai vợ là không làm ăn được, không ổn định tốt gia thất, không làm cho cuộc đời vui lên mà luôn bị gặp khó. Việc nhà không ổn thì làm sao nghĩ được cái khác mà kiếm cái ăn.
Đinh Đu trăn trở giữa niềm tôn kính tiên tổ với thực tại cuộc đời trước mặt. Những điều cha ông để lại với Đinh Đu cũng phải chắt lọc, không thể sử dụng hết những gì lạc hậu. Nghĩ rồi Đinh Đu về xuôi hỏi thêm cán bộ thân mật. Chẳng là từng một thời Đinh Đu làm chủ tịch xã, quen biết cũng nhiều. Hỏi ai cũng trăm phần trăm được động viên không nên nối dây. Đi bộ từ xã về huyện cả ngày đường, đầu óc lung lắm. Nhưng được nghe lời chân tình, Đinh Đu quyết không theo nối dây nữa. Đường về lại quê giữa núi rừng xanh thẳm, Đinh Đu sáng bừng đầu óc, nhưng cũng chuẩn bị việc làng bắt vạ, bởi đất lề, quê thói ăn trong máu thịt dân bản rồi.
 |
| Đinh Du, người từ bỏ hủ tục nối dây. Ảnh: M.P |
Về nhà, Đinh Đu mời cán bộ xã người kinh cắm bản đến, mời người uy tín của dân bản đến, mổ con heo dưới sàn nhà. Bắc bàn thờ ra cúng Giàng, cúng thần ma, cúng thần rừng, làm lễ tuyên bố bỏ tục nối dây. Cả bản sợ tái mặt, có người thốt: "Ối Giàng ơi, thằng Đu nó ăn bùa mê của ai mà bỏ tục thiêng người Arem của mình. Bỏ tổ tiên, nó cãi lại Giàng".
Có người đứng dậy bắt Đinh Đu giải thích, không giải thích được thì Đinh Đu trở thành ma xấu, cả bản đuổi ra khỏi xã, về đâu ở góc rừng nào thì về. Đinh Đu từ tốn, nói trước dân bản: "Không có con ma nào chỉ lối, không có bùa mê thuốc lú nào với Đinh Đu cả. Chỉ có cái văn minh, cái lý thuận với anh em người kinh với pháp luật một vợ một chồng. Lấy một vợ, một chồng thì mần ăn tốt, cuộc sống chăm con cái được quan tâm rõ ràng. Hai vợ nhiều con lỡ đánh nhau, con vợ trước, vợ sau, mình sợ, không ưng như thế. Làm người hơn con thú trên rừng, hơn con cá dưới suối là chung thủy, con thú nó nhiều vợ thì mới gọi là thú, chứ con người một vợ mới gọi là người. Mình bỏ tục nối dây không phải cãi lại Giàng, mà vẫn để Giàng trong đầu, vẫn kính tổ tiên mình như ba mạ mình từng kính. Còn cái hủ tục này mình không nối dây. Bỏ. Bỏ. Bỏ".
Vừa nói, Đinh Đu vừa cầm ngọn mác, chặt cây nứa thành ba khúc, dứt khoát đoạn tuyệt với tục nối dây. Nhưng dân bản vẫn buộc Đinh Đu phải có trách nhiệm với Y Thê. Đinh Đu giải thích: "Nó là em dâu, mình phải có trách nhiệm chứ, Y Thê đau ốm mình sẽ nói con cái mình, con vợ mình chăm sóc, yếu quá thì đưa lên trạm y tế xã. Con Y Thê là cháu ruột mình, mình sẽ cùng nuôi, cùng dạy nó thành người. Mình không bỏ mẹ con Y Thê vì đó là em dâu, là cháu của nhà mình".
Bữa lễ cạn dần những vò rượu, mọi người lăn ra ngủ, sáng ai về nhà nấy. Dân bản nghe và hiểu ra, bởi tấm gương những gia đình nối dây rất khó khăn. Riêng Đinh Đu, một vợ một chồng, có 6 đứa con, đã có một đứa làm cán bộ tư pháp xã, một đứa làm xã đội phó, một đứa làm giáo viên mầm non. Tết năm nay, gia đình Đinh Đu nói sẽ mổ lợn ăn Tết to vì bỏ được hủ tục nối dây lạc hậu. Đinh Đu còn nói: "Mình đón em dâu về nhà mình ăn Tết rồi cho ít bắt giống để nó gieo trồng cho mùa vụ sau. Mình bỏ tục nối dây nhưng không bỏ được em út máu ruột của mình".
Mùa cuối năm, con đường lên Arem xuyên qua lõi rừng rậm rạp, giữa không khí nặng nề mùa lạnh, ở bản của người Arem sáng lên một tấm lòng. Đinh Đu bỏ được tục nối dây những vẫn giữ được tình cảm anh em ruột thịt.