(QBĐT) - Ông ngồi giữa nhà, ném ánh nhìn trầm đục ra giữa khoảng sân đầy nắng, rồi cất giọng hò vừa tha thiết vừa đau đáu nỗi niềm. Bước vào cái tuổi xưa nay hiếm, nhưng giọng hò của ông vẫn trong vắt như thuở xuân xanh, giọng hò chất chứa cả biết bao trầm luân dâu bể đời người.

Trời tháng 7 nắng đến cháy rát mặt người. Căn nhà ông Lê Văn Quế (81 tuổi, thôn Hoàng Viễn, Sơn Thủy, Lệ Thủy) nằm nép mình bên cung đường Hồ Chí Minh. Căn nhà vốn tuềnh toàng nay càng nhỏ bé hơn giữa cái nắng hanh hao của đất trời. Dẫu cuộc đời lắm chìm nổi, nhưng gần trọn đời người, ông vẫn gắn bó máu thịt với điệu hò khoan Lệ Thủy, để rồi khi sắp sửa đi đến cuối đường đời, ông lại đau đáu một nỗi niềm trăn trở: làm sao để điệu hò quê hương mãi mãi được bảo tồn?

Người làng thường gọi ông là ông Dũng. Với họ, có lẽ cho đến mãi về sau, ở cái mảnh đất nằm neo mình bên con đường Hồ Chí Minh này, sẽ không tìm được ai có tình yêu với hò khoan như ông Dũng. Với ông, hò khoan là tình yêu và cả một phần ký ức gắn bó thiết thân với cuộc đời mình.

Nhớ lại phút đầu mới gặp, ông Dũng tiếp chúng tôi chẳng mấy mặn mà bởi còn nghi ngại: "thế hệ trẻ như mấy o, mấy chú còn mấy ai ưng nghe mấy điệu hò khoan cũ kỹ nữa". Rồi dần dà, ông cũng chịu mở lòng. Mà lạ kỳ, càng nhắc đến hò khoan, câu chuyện của ông càng rôm rả. Hỏi ra mới biết, xưa ông Dũng và vợ là bà Nguyễn Thị Hường cũng là "thợ" hò khoan nổi tiếng một vùng. Và như duyên nợ, cũng chính hò khoan đã lắp ghép cuộc đời hai ông bà khăng khít cho đến hôm nay.

Hò điệu hò đối đáp, vợ chồng ông lão như được trẻ lại.

Ngày trước, nghèo đói, chiến tranh khó khăn là vậy nhưng hò khoan vẫn là món ăn tinh thần, gắn kết bao thế hệ con em xứ Lệ. Trong kí ức của bà Hường, ngay cả những đêm không trăng, chỉ leo lắt một ánh đèn dầu, sân nhà bà vẫn đông đúc người đến để tập hát hò khoan. Ngày đó, người đứng lớp là cụ thân sinh của bà - người nổi tiếng là người hát hò khoan hay, nhất là hát Kiều.

Vừa móm mém nhai trầu, bà bồi hồi nhớ lại: "Say nhất là mỗi khi vừa giã gạo vừa hò. Say sưa hò giã gạo đến nỗi mà gạo giã xong rồi lại đổ luôn cả trấu vô giã tiếp. Rồi đi cấy, đi chợ hay mần chi cũng hò, hết hò mái nhì rồi đến mái ba, mái xấp...". Lục lại ký ức, hai ông bà như được sống lại thời trai trẻ với những buổi hò đối đáp ngay trên sân nhà hay giữa đình làng, bốn phía là biết bao người chăm chú, dõi theo. Rồi cả hai cùng cất giọng hò, điệu hò đối đáp. Giọng bà ngọt ngào, da diết. Giọng ông lại ấm áp, nhẹ nhàng. Điệu hò quê làm hai con người đã gần đi hết đường đời bỗng như được trẻ lại.

Nhìn cái dáng còm cõi của ông lão, không ai nghĩ rằng dẫu ông đã bước qua cái tuổi 80 nhưng trí nhớ vẫn còn minh mẫn lắm. Ông là kho tư liệu sống về tất cả những làn điệu hò khoan Lệ Thủy, nhất là những lời hò cổ. Ông bảo, từ trước đến nay, dù tham gia hội diễn nào ông cũng đều tự viết lời. Ngay cả bây giờ, ông vẫn có thể "xuất khẩu thành... lời hò". Những ai có nguyện vọng, ông đều giúp họ thu âm lại để được "gìn giữ cho muôn đời sau". Tâm huyết là vậy nên cứ thấy cảnh con cháu, hay lớp trẻ thời nay yêu tân nhạc hơn cả dân ca, ông lại thấy buồn lòng.

"Ngay đến con cái nhà tui, đứa mô cũng hò được nhưng lại không có đứa mô hò hay, mà cũng không có đứa mô đam mê như cha mạ hắn", ông tỉ tê. Lo sợ điệu hò quê hương sẽ dần bị quên lãng, cách đây bốn năm, dẫu tuổi đã xế chiều, nhưng ông vẫn đứng ra tổ chức một phường hát, rồi mở lớp dạy hò. "Nhưng buồn lắm o nờ. Buồn nhất là những khi đứng trên để dạy, nhìn xuống thấy tụi trẻ ở dưới không tập trung. Tụi hắn chẳng có say mê hát hò chi cả. Rứa là tui dẹp lớp", ông kể chuyện mà đôi mắt cứ đau đáu, nặng trĩu nỗi niềm. Những nếp nhăn xô nhau lại, đan chằng chịt trên trán, trả lại ông lão vẻ già nua, khắc khổ của tuổi 80.

Trước khi chia tay, nắm chặt cánh tay nhăn nheo của ông lão, chúng tôi khoe rằng kể từ năm học trước, phòng Giáo dục và Đào tạo Lệ Thủy đã đưa hò khoan vào dạy ở các trường học trên địa bàn huyện, giờ đi đến đâu cũng nghe các cháu hò khoan. Thế hệ này nối tiếp thế hệ khác, nếu còn những người "truyền lửa" như ông thì sẽ không thiếu những người "giữ lửa" để hò khoan quê hương mãi trường tồn. Ông lão nghe mà mừng lắm. Nụ cười lại móm mém nở trên môi. Nụ cười ấy đủ sức xua đi cái nắng hanh hao của đất trời tháng 7.

                                                                        Diệu Hương