(QBĐT) - Đối diện nếp sống hiện đại, nhiều nét văn hóa truyền thống của người Vân Kiều đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Chung cảnh ngộ ấy, phong tục dựng nhà sàn cũng dần “lột xác” và trở nên xa lạ với quan niệm xưa. Hơn bao giờ hết, việc “giữ hồn dân tộc” khởi đầu từ nếp nhà sàn trở thành chuyện không của riêng ai.

Hiện nay, hầu hết những ngôi nhà sàn của người Vân Kiều đã đánh mất lối kiến trúc cũ. Không những thế, người dân còn lãng quên nhiều nét phong tục độc đáo trong việc dựng nhà. Mấy năm trước đây thực trạng ấy mới manh nha và giờ đây trở nên phổ biến ở nhiều bản làng vùng cao của tỉnh Quảng Bình và đó là điều đáng trăn trở.

Theo quan niệm của người Vân Kiều, không gian lý tưởng nhất để dựng nhà là mặt chính diện hướng về các con suối, lưng tựa vào quả đồi tạo thành thế án ngữ. Đồng bào rất kiêng làm nhà ngoảnh mặt về hướng tây. Bởi họ cho rằng đây là hướng có nhiều ma quỷ, chỉ hợp với việc chôn cất người đã khuất. Nếu làm nhà theo hướng này, các thành viên trong gia đình sẽ dễ bị đau ốm, bệnh tật. Khi chọn đất làm nhà, gia chủ phải lấy tám hạt gạo, tượng trưng cho tám chiếc cột bỏ vào một ống tre rồi chôn vào địa điểm được lựa chọn. Sau ba ngày, nếu những hạt gạo đó còn nguyên vẹn thì đây chính là mảnh đất phù hợp. Bằng không, bà con phải cất công tìm kiếm địa điểm khác sao cho phù hợp với không gian và được sự đồng ý của thần linh.

Sau khi tìm được mảnh đất ưng ý, người Vân Kiều vào rừng chọn gỗ. Ngoài việc xin phép chủ làng, gia đình còn phải cúng tế thần rừng và cam kết không xâm phạm rừng ma. Trong lúc đốn gỗ, bà con không dùng những cây bị vướng lại. Họ cho rằng ma quỷ đã cố ý làm cây bị vướng và thứ gỗ đó phải ở lại với rừng.

Theo quan niệm có từ ngàn đời, trong các cột nhà, cây cột cái (còn gọi là cột thờ ma - Tatali) có vị trí quan trọng và cần được chọn lựa kỹ nhất. Muốn có cây gỗ như ý, người Vân Kiều chặt một nhát rìu vào thân cây, rồi để nguyên rìu ở đó. Sáng mai, khi mọi người vào rừng, thấy rìu rơi ra, nghĩa là giàng không đồng ý. Một nét phong tục khác là khi gặp cây gỗ to trong rừng, tối đến, người Vân Kiều sẽ xin thần linh báo mộng. Nếu có giấc mơ tốt thì ngay ngày mai họ sẽ chặt cây gỗ đó.

Ngôi nhà sàn truyền thống của người Vân Kiều.

Người Vân Kiều rất chú ý đến việc chọn ngày dựng nhà. Thường là vào các ngày 5, 6, 8, 15, 16, 25, 26, 28 trong tháng. Tuy nhiên, bà con cũng nhắc nhủ nhau không nên dựng nhà trong ba tháng lek, oong và ut. Theo quan niệm từ xưa, tháng lek là tháng đầu năm - thời điểm tổ chức nhiều lễ hội; tháng oong là tháng cuối năm - quảng thời gian dành cho việc nghỉ ngơi sau mùa vụ; tháng ut thường có thời tiết xấu. Nếu làm nhà trong ba tháng đó, gia đình sẽ hay lục đục.

Nhà sàn truyền thống của người Vân Kiều thường có 3 thế hệ cùng chung sống. Phần lớn nhà được dựng theo lối kiến trúc 4 vài, 3 gian. Buồng luôn nằm ở phía bên tả, là nơi sinh hoạt của vợ chồng và con nhỏ, được nối với hai gian ngoài bằng cửa phụ. Gian giữa là nơi nghỉ ngơi của con cái đã trưởng thành và tiếp đón khách. Gian bên hữu dành cho ông bà.

Nguyên liệu chủ yếu để làm nhà sàn là gỗ, mây, tre, nứa, lá tranh... Nhà sàn được kết cấu bởi bộ khung áp vào 8 cột gỗ chịu lực. Cột cái là cây cột đầu tiên được dựng lên và không thay đổi vị trí trong suốt thời gian ngôi nhà tồn tại. Kết cấu kèo luôn tuân theo các con số chẵn 4, 6, 8.

Bắt tay dựng nhà, người Vân Kiều bao giờ cũng phải dựng 2 vài giữa trước, tiếp đến mới là vài ở 2 đầu. Mỗi vài như vậy sử dụng cặp kèo đôi, áp vào hai đầu cột. Công đoạn tiếp theo đó là lợp mái bằng tranh hoặc mây. Sau đó, bà con mới tập trung hoàn thiện ngôi nhà với trần thượng, sàn, cửa, phên liếp...

Trên nóc, người Vân Kiều thường trang trí một cặp sừng trâu châu vào nhau, gọi là Tăng-coi-đung với ý nghĩa khẳng định thế vững chãi của ngôi nhà trước thiên nhiên và báo hiệu gia chủ đã hoàn tất thủ tục cúng trâu trước linh hồn người đã khuất cũng như các thần linh cai quản.

Trong quá trình dựng nhà, gia đình tránh gây mâu thuẫn với thợ dù đó là người trong hay ngoài dòng tộc. Bởi đồng bào rất sợ bị thợ “làm phép” đóng đinh vào cột cái hay yểm bùa lên đầu kèo...

Khi nhà đã hoàn thành và chuẩn bị chuyển lên ở, người Vân Kiều thực hiện đầy đủ các nghi lễ bắt buộc như: chọn ngày giờ cúng ma nhà mới, tạ ơn giàng, trình báo với gia tiên, cảm ơn dân làng đã giúp đỡ gia đình trong thời gian dựng nhà... Phần lễ này bắt buộc phải có chủ làng và trưởng họ đến dự.

Nhìn chung, nhà sàn của người Vân Kiều có cấu trúc đơn giản, dễ thi công lại khá bền trước khí hậu khắc nghiệt. Nhà rất phù hợp với sinh hoạt của người dân, bảo đảm mát về mùa hè, ấm vào mùa đông. Song trong tiến trình phát triển, ngày nay, kiểu thức nhà sàn truyền thống đang có xu hướng mai một dần bởi nguyên liệu ngày càng khan hiếm.

Bên cạnh đó, một thực tế đáng trăn trở hơn là hiện nay nhiều nét phong tục độc đáo trong việc làm nhà sàn như chọn đất, khai thác gỗ, dựng khung... đã mai một dần và trở nên xa lạ với con cháu. Chính sự rời bỏ những nét phong tục tốt đẹp, lối kiến trúc không trộn lẫn đã khiến nhà sàn không còn vẹn nguyên ý nghĩa tâm linh, truyền thống vốn có. Đây là một thực trạng đáng quan tâm. Giao lưu, trao đổi và phát triển là tất yếu nhưng không vì thế mà đánh mất đi bản sắc văn hóa của dân tộc mình.

                                                                       Hoàng Trọng Thủy