(QBĐT) - Trung tá Hồ Ngọc Hiên, Phó chỉ huy trưởng cơ quan Quân sự huyện đảo Lý Sơn dáng người dong dỏng cao, da sạm nắng gió Lý Sơn, quê gốc xã Mỹ Thủy, huyện Lệ Thủy,  theo nghiệp quân đội, duyên nợ thế nào mà ra Lý Sơn rồi “bén” luôn nơi Lý Sơn, hòn đảo tiền tiêu được mệnh danh là vương quốc của tỏi. Anh giới thiệu: “Đất Lý Sơn, đi tới đâu cũng thấy tỏi, hành. Ngay trước mặt trụ sở cơ quan Quân sự huyện, tỏi hành cứ tốt bời bời...”.

>> Kỳ 1: Duyên nợ ngũ Quảng

Ra đảo gặp ngày lực lượng vũ trang huyện đảo diễn tập bắn đạn thật, những khẩu pháo 85 ly nòng dài vươn ra biển dõng dạc điểm hỏa. Lạ một điều, tiếng đạn pháo nổ đanh, giòn làm du khách giật mình, còn cư dân Lý Sơn thì vẫn điềm nhiên. Thanh niên trai tráng lo chuyện tàu bè cho chuyến đi biển mới, bà con nông dân chăm chỉ thu hoạch tỏi, hành. Những ngày mùa thu, đảo Lý Sơn đang vào vụ thu hoạch hành.

Một góc ruộng trồng hành trên đảo Lý Sơn.

Trở lại câu chuyện với trung tá Hồ Ngọc Hiên, anh đưa chúng tôi tham quan vùng đất bạt ngàn tỏi, hành, câu chuyện theo đó mà “say” thêm. Mười sáu năm trước, anh đặt chân lên đảo, “đất lành chim đậu”, có một cô giáo mặn mòi biển níu chân anh lại, thành chồng, thành vợ. Lý Sơn trở thành quê hương thứ hai của anh. Năm nào trung tá Hiên cũng về quê nội, vợ chồng anh có hai con, mỗi lần thăm quê, cả gia đình cùng về. Anh tâm sự rằng để vợ con anh biết nơi “chôn nhau, cắt rốn” của mình, quê hương dù còn nghèo nhưng ân tình, thủy chung, son sắt như tình cảm vợ chồng anh, như Quảng Bình - Quảng Ngãi, xa mà gần!

Trung tá Hồ Ngọc Hiên cho biết, theo số liệu tổng hợp của huyện đảo Lý Sơn thì hơn 80% dân số trên đảo sống nhờ vào trồng tỏi, hành. Loại cây này gắn bó thủy chung với người dân huyện đảo, “ba chìm bảy nổi” cùng họ, không giúp họ giàu lên được, nhưng cũng đủ cho “hậu phương” vững chắc để cha anh, chồng con họ yên tâm vươn khơi, bám biển, chết sống từ biển, làm giàu từ biển, chung tay bảo vệ toàn vẹn biển đảo quê hương.

Trên cánh đồng trồng tỏi, hành, chúng tôi nghe những người mẹ, người chị say sưa kể chuyện “cái đận” Trung Quốc ngang ngược kéo giàn khoan Hải Dương 981 vào vùng biển Việt Nam, tàu cá ngư dân Lý Sơn bị tàu Trung Quốc đâm va, đâm chìm, phá hoại nhiều nhất. Nhưng không vì thế ngư dân Lý Sơn chùn bước, họ càng kiên quyết bám biển. Tàu chìm thì vay tiền đóng lại, tàu hư hỏng thì tân trang lại, mua sắm mới ngư lưới cụ quyết ra khơi, bám ngư trường trong bất kỳ mọi hoàn cảnh để chăm lo cuộc sống và giữ chủ quyền biển đảo Tổ quốc thiêng liêng.

Lý Sơn có mật độ dân số đông nhất trong 12 huyện đảo ở Việt Nam, 22.000 dân trên 10 cây số vuông. Đất chật, người đông, đất chuyên dùng trồng hành, tỏi khoảng 310 ha. Chính vì điều này nên không phải công dân nào của Lý Sơn cũng đều được chia đất, chỉ có người đủ 18 tuổi trở lên mới cấp cho 120 mét vuông đất trồng tỏi, hành.

Du khách tham quan Lý Sơn, đi giữa điệp trùng màu xanh tỏi, hành...Dọc những con phố nhỏ hẹp bán toàn đặc sản tỏi, hành; đặc biệt có loại tỏi một tép duy nhất “riêng có” ở Lý Sơn gọi là tỏi một có giá bán đến 800 nghìn đồng/kg... Lại nữa vào mùa thu hoạch tỏi, hành, du khách sẽ thấy mọi nhà dân Lý Sơn mái trắng màu tỏi, hồng màu vỏ hành. Tỏi, hành phơi nắng từ 20 đến 25 ngày, sau đó bà con đóng bao, vừa bán cho du khách thăm đảo, vừa đem nhập cho thương lái trong đất liền.

Trồng tỏi, hành trên đảo Lý Sơn là một nghề không kém phần công phu. Cứ chuẩn bị vào vụ mới, bà con lại thay lớp cát cũ bằng lớp cát mới lấy dọc bờ biển. Chính vì điều này mà liên tục nhiều năm gần đây tình trạng sạt lún bờ biển, biển xâm thực ở Lý Sơn đang ở mức đáng báo động. Thay lớp cát cũ bằng lớp cát mới xong, công đoạn kế tiếp là dùng đất bazan chở từ miệng núi lửa đã ngừng hoạt động ở 5 hòn núi trên đảo phủ lên trên, trộn đều và cuối cùng phủ thêm một lớp cát trắng tinh lên trên mặt rồi mới gieo giống xuống.

Ngày trước, người dân Lý Sơn chỉ chuyên trồng tỏi bắt đầu từ khoảng tháng 9, tháng 10 năm trước và thu hoạch vào tháng 2, tháng 3 năm sau. Nhưng vài năm trở lại đây, bà con thêm trồng hành từ tháng 4, tháng 5, khoảng hai tháng sau thì thu hoạch.

Bà con nông dân huyện đảo Lý Sơn thu hoạch hành.

Đang cần mẫn thu hoạch hành, anh Dương Minh Châu ngừng tay bắt chuyện: “Vài năm ni thôi, dân trồng tỏi, trồng hành tụi tui mới dễ thở chút vì liên tục được mùa, giá cả cũng được. Nhà chỉ có hai vợ chồng với 240 mét vuông đất, vụ hành này thu khoảng 3 tạ hành”. Anh Dương Minh Châu nhẩm tính, giá hành 35.000 đồng/kg, tổng thu hơn 10 triệu đồng một chút, chia cho 2 tháng lao động, cơ bản tạm ổn.

Sát cạnh bên ruộng hành gia đình anh Dương Minh Châu là ruộng hành của ông Ngô Minh Sơn và bà Nguyễn Thị Thuận. Đôi bàn tay họ mải miết nhổ từng gốc hành, miệng vẫn chuyện trò về thăng trầm của cây hành, cây tỏi trên đảo Lý Sơn. Qua từng câu chuyện, chúng tôi cảm nhận được một điều hiện hữu, trường tồn từ bao đời nay trên đảo, người Lý Sơn xem cây tỏi, cây hành và hành trình bám biển vươn khơi là cái nghiệp của mình. Mà đã trở thành nghiệp thì khó cởi bỏ được!

Ông Ngô Minh Sơn cho biết: “Tui sống hơn 50 chục năm trên đảo giờ mới thấy cây hành được mùa như ri. Vừa được mùa, vừa được giá. Trước đây, mỗi cân hành chỉ 10.000 đồng đến 15.000 đồng/kg thôi, không đủ bù chi phí. Trồng tỏi, trồng hành để lấy ngắn nuôi dài, an cư lạc nghiệp. Hậu phương ổn định “cơm áo, gạo tiền” thì đội tàu của đảo mới vững tâm hơn trong những chuyến đánh bắt xa bờ dài hàng tháng trời”.

Dù trải qua thăng trầm, cây tỏi, cây hành “đặc hữu” trên đảo Lý Sơn vẫn luôn được cư dân đảo nâng niu, trân trọng, giúp Lý Sơn trở thành “vương quốc tỏi”, là một điểm nhấn hút khách du lịch đến với hòn đảo tiền tiêu này. Bởi thế, tại hội thảo quốc gia định hướng phát triển và cơ chế chính sách đặc thù để huyện đảo Lý Sơn phát triển về kinh tế, vững mạnh về quốc phòng-an ninh do Ban Kinh tế Trung ương phối hợp với Tỉnh ủy Quảng Ngãi tổ chức tháng 10-2014, vấn đề xây dựng một nền nông nghiệp tăng trưởng xanh, sạch, bền vững cho Lý Sơn đã được thảo luận một cách kỹ lưỡng.

Vai trò của cây tỏi, hành khẳng định, tôn vinh trong nền nông nghiệp ở Lý Sơn. Tuy nhiên cách thức trồng tỏi, hành như thế nào để tránh phá vỡ cảnh quan môi trường sinh thái là vấn đề chính quyền huyện đảo Lý Sơn và các nhà khoa học cần nghiên cứu thêm.

Thanh Long

Kỳ 3: Lý Sơn-Cội nguồn lễ khao lề thế lính Hoàng Sa