(QBĐT) - Hiện nay, tại các địa phương trong tỉnh tình trạng nông dân bỏ ruộng rất đáng báo động, trong đó huyện Quảng Ninh và Bố Trạch là hai địa phương có diện tích đất lúa bỏ hoang hơn 700ha trên tổng diện tích khoảng 800ha của toàn tỉnh. Có thể nói, việc làm nông nghiệp lỗ nặng đã khiến người nông dân không còn mặn mà với đồng ruộng và tình trạng này đang ngày càng gia tăng khiến chính quyền các địa phương bối rối, chưa có giải pháp thích hợp để ngăn chặn...

Thực trạng báo động...

Gia đình anh Phan Văn Tứ, ở thôn 4, xã Trung Trạch (Bố Trạch) vốn làm nghề nông, hết vụ này gia đình anh lại tiếp tục làm vụ khác, thu nhập từ trồng lúa và chăn nuôi đã giúp anh trang trải cuộc sống, nuôi các con ăn học.

Nhưng vụ hè thu năm nay, anh Tứ không thể sản xuất vì gặp khó khăn trong các khâu chuẩn bị vụ mùa cho đến công tác chăm bón. Anh Tứ chia sẻ, trong vụ đông -xuân, gia đình anh sản xuất 4 sào ruộng, nhưng đến vụ hè-thu không làm được vì thiếu nước và bị chuột gây hại. Để bảo đảm nguồn thu nhập cho gia đình, anh Tứ đã phải vay vốn để đầu tư mua máy sản xuất gạch block.

Vụ hè-thu năm nay, xã Trung Trạch có hơn 200ha diện tích trồng lúa bị bỏ trống, trong số đó có 140ha lúa đông-xuân tái sinh. Mặc dù, nông dân địa phương đã tích cực thu hoạch số diện tích lúa tái sinh nhưng năng suất đạt thấp, do bị chuột và sâu bệnh gây hại trên diện rộng.

Ông Dương Đình Liễn, Phó chủ tịch UBND xã Trung Trạch cho biết, từ trước đến nay, nguồn nước tưới tiêu của xã đều phụ thuộc hoàn toàn vào đập nước Đá Mài được dẫn về từ thị trấn Nông trường Việt Trung nên hàng năm không cung cấp đủ nước tưới cho vụ hè-thu do địa bàn cung cấp nước của đập Đá Mài rộng dẫn đến đập cạn nước. Thêm vào đó, hệ thống kênh mương nội đồng đã xuống cấp làm ảnh hưởng đến năng suất cây trồng của địa phương qua hàng năm.

Đáng nói là không chỉ ở các vùng đất thiếu nước sản xuất nên người dân đành bỏ hoang mà ngay cả những cách đồng “bờ xôi ruộng mật” vốn là ruộng hai vụ lúa cũng bị bỏ hoang. Cánh đồng màu mỡ vốn là ruộng lúa hai vụ nằm ven quốc lộ 1A của xã Đại Trạch (Bố Trạch) cũng chỉ được gieo trồng hai phần, phần còn lại bỏ hoang. Vụ hè-thu vừa qua, toàn xã có diện tích ruộng bỏ hoang trên 60ha.

Hay như tại HTX Thống Nhất, đơn vị luôn dẫn đầu về năng suất lúa đông xuân của huyện Quảng Ninh, vụ hè-thu này, xã viên bỏ hoang trên 90ha trong tổng số hơn 180 ha đất lúa toàn HTX, chiếm trên 50% diện tích đất ruộng của HTX.

Hiệu quả kinh tế của đồng ruộng quá thấp đã khiến nhiều diện tích ruộng ở huyện Quảng Ninh bị bỏ hoang trong vụ hè-thu.

Ông Võ Văn Yên, ở thôn Thống Nhất, xã An Ninh (Quảng Ninh) bộc bạch: “Trồng lúa bây giờ khó khăn và bấp bênh quá, mấy năm trước, mỗi sào thu 250-350kg lúa, còn bây giờ mỗi sào thu chưa được 50kg, nếu bán ra chỉ được 300.000 đồng. Nông dân không lười nhác nhưng tính đi tính lại, thà bỏ ruộng hoang để đi làm thuê kiếm tiền mua gạo ăn thì còn có cơ sống được chứ bám mấy sào ruộng chỉ có đói. Vì bây giờ đi làm thuê ở ngoài cũng kiếm được từ 120 nghìn -150 nghìn đồng/ngày công, gấp mấy lần làm ruộng”.

Ông Nguyễn Viết Ánh, Chủ tịch UBND huyện Quảng Ninh cho biết: “Huyện có khoảng 400 ha lúa bị người dân bỏ trong vụ hè thu này. Dân không mặn mà với ruộng đồng như ngày xưa. So với diện tích lúa hè-thu đã xuống giống, số đất ruộng bỏ hoang chưa nhiều. Thế nhưng, xét về mặt xã hội thì việc nhà nông bỏ ruộng là rất đáng báo động”.

Tình trạng người nông dân chán đồng ruộng không chỉ xảy ra ở 1, 2 huyện, thành phố mà gần như ở nhiều địa phương trong tỉnh đều có. Trao đổi với cán bộ nông nghiệp của các huyện và thành phố ai cũng khẳng định tình trạng nông dân không còn mặn mà với ruộng đồng là có thật và xảy ra ngày càng nhiều. Thế nên việc áp dụng các mô hình sản xuất, đưa giống mới vào đồng ruộng gặp rất nhiều khó khăn. Tại huyện Lệ Thủy, diện tích ruộng bỏ hoang trong vụ hè-thu này tập trung ở các xã Sơn Thủy, Phú Thủy và Mai Thủy.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và PTNT về tình hình sử dụng đất, năm 2013 diện tích đất nông nghiệp toàn tỉnh 82.382ha, giảm 157ha so với năm 2012; hệ số sử dụng đất chỉ đạt 1,28 lần, trong khi trung bình cả nước là 1,76 lần. Riêng vụ hè-thu năm nay toàn tỉnh có khoảng 800ha đất lúa bỏ hoang, chủ yếu tập trung ở huyện Quảng Ninh và Bố Trạch.

Vì sao nông dân bỏ ruộng?

Nguyên nhân nào khiến những người nông dân đã từng coi đồng ruộng là một phần máu thịt của mình không còn mặn mà với đồng ruộng? Qua trao đổi và tìm hiểu thực tế tại các địa phương, nguyên nhân đầu tiên và quan trọng nhất là hiệu quả kinh tế của đồng ruộng quá thấp do giá thành nông sản rẻ, chi phí vật tư đầu vào lại quá cao.

Muốn trồng lúa có lãi thì đòi hỏi phải có diện tích lớn, từ vài ha/hộ trở lên, trong khi diện tích ruộng trên địa bàn tỉnh chỉ đạt trung bình từ 6-8 sào/hộ. Theo tính toán của nhiều nông dân ở các địa phương trong tỉnh, làm nông nghiệp bây giờ khó khăn lắm, nhất là vụ mùa. Thời tiết không thuận, sâu bệnh nhiều, vì vậy may mắn lắm mới hòa vốn, còn không thì cũng chỉ lấy công làm lãi.

Cụ thể, cứ nhẩm tính chi phí để sản xuất 1 sào ruộng gồm: giống khoảng 100.000 đồng; thuê cày máy khoảng 170 nghìn đồng; thuê cắt 200 nghìn đồng; thuê xe vận chuyển 100 nghìn đồng; phân bón (đạm và kali) 220 nghìn đồng; chưa kể các loại thu khác như an ninh nội đồng, thủy lợi, kênh mương, phí bảo vệ ruộng lúa... Tổng chi phí khoảng 800 nghìn đồng/sào, trong khi đó nếu được mùa mới thu được khoảng 2,5 tạ/sào, với giá thóc trên thị trường hiện nay là 5.500 - 6.000 đồng/kg thì sau khi trừ chi phí, tính ra cao lắm người nông dân cũng chỉ lãi được vài trăm nghìn đồng.

Bên cạnh nguyên nhân sản xuất không có lãi làm nông dân nản chí, thì còn một nguyên nhân khác là nạn chuột hoành hành dữ dội trong vụ hè-thu. Nông dân ở các địa phương đã phải lao tâm khổ tứ diệt trừ chuột nhưng cuối cùng nhiều cánh đồng vẫn không còn gì để thu hoạch và chuột đã trở thành vấn nạn ở các vùng quê. Điển hình như tại diện tích lúa hè-thu của bà con nông dân xã Lộc Ninh (Đồng Hới).

Với diện tích 180 ha thì bà con đã mất trắng trên 70% diện tích do nạn chuột phá hoại. Ông Hoàng Minh Khang, Chủ tịch Hội Nông dân xã Lộc Ninh cho hay, nếu năm 2013, địa phương không có mưa lớn để thau rửa đồng ruộng, giảm bớt chuột và sâu bệnh gây hại cây trồng thì nhiều nông dân ở xã sẽ không làm vụ đông-xuân.

Thêm một nguyên nhân nữa là tình trạng lực lượng lao động nông nghiệp ngày càng thiếu hụt trầm trọng. Ở các địa phương hiện nay, lực lượng lao động chính chủ yếu  là người trung niên có độ tuổi trên 50 và trẻ em đang cắp sách tới trường. Còn những thanh niên trong độ tuổi lao động chính hầu hết đã rời khỏi quê hương đi tìm việc hoặc làm trong các khu công nghiệp. Vì vậy, nhiều gia đình dù muốn làm cũng đành bó tay do không có lao động, mà thuê lao động thì càng lỗ nặng. Ngoài ra, tại một số địa phương, việc chưa chủ động được nguồn nước tưới tiêu cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng dân bỏ ruộng hoang.

Để khắc phục tình trạng trên, điều quan trọng nhất vẫn là tạo được đầu ra ổn định cho nông sản, tránh tình trạng giá cả bấp bênh như hiện nay để nhân dân an tâm sản xuất. Vì vậy, tỉnh cần khuyến khích hỗ trợ các doanh nghiệp tham gia bao tiêu nông sản cho nông dân trong cải tiến công nghệ bảo quản, chế biến.

Ông Phạm Hữu Thảo, Phó Chủ tịch UBND huyện Lệ Thủy cho rằng, cần quy hoạch những vùng ruộng trồng lúa đặc sản cho giá bán cao để nông dân có lãi. Mặt khác, các địa phương cần tích cực dồn điền đổi thửa, khuyến khích nông dân có đất nhưng không có khả năng và kinh nghiệm sản xuất cho thuê, góp cổ phần bằng quyền sử dụng đất nhằm tạo điều kiện cho những người nông dân có nhu cầu và có khả năng đầu tư thâm canh vào ruộng đất, áp dụng cơ giới hóa, xây dựng cánh đồng mẫu lớn để đem lại thu nhập cao.

Ngoài ra, đối với diện tích đất lúa thiếu nước, kém hiệu quả, cần đẩy mạnh chuyển sang sản xuất màu các loại. Thực tế đã chứng minh, nhiều mô hình chuyển đổi đã đưa lại hiệu quả kinh tế cao như: trồng ớt ở Bố Trạch, dưa hấu ở Hàm Ninh...

Không chỉ vậy, Nhà nước cần tăng cường công tác quản lý đối với vật tư phục vụ sản xuất nông nghiệp, không để giá vật tư do các doanh nghiệp tự ý điều chỉnh, ngày càng tăng cao như hiện nay. Trong đó, chủ yếu là thị trường phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và giống; chống hàng giả, hàng nhái, kém chất lượng vừa giảm chi phí đầu vào, vừa bảo vệ lợi ích cho người nông dân, đồng thời qua đó giảm chi phí và làm tăng thu nhập cho nông dân.

Cùng với đó, phải khắc phục tình trạng thiếu hụt lao động bằng cách đưa cơ giới hóa vào nhiều khâu sản xuất. Có thể nói, đây chính là một cơ hội tốt cho các hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp phát triển hoạt động dịch vụ trong điều kiện hiện nay.

Trong những năm qua, Nhà nước đã thực hiện nhiều chính sách hỗ trợ sản xuất nông nghiệp cho bà con nông dân thông qua việc trợ giá các loại giống lúa chất lượng cao, vật tư (thuốc, bẫy, nylon..), phòng trừ chuột, tuy nhiên công tác này chưa thực sự chặt chẽ và khách quan.

Vì vậy, nên chăng Nhà nước thực hiện hình thức hỗ trợ kinh phí trực tiếp và đến tận tay của người dân (theo mức bao nhiêu kinh phí/diện tích lúa sản xuất) vừa góp phần công khai, minh bạch, vừa đem lại niềm phấn khởi và sự tin tưởng của người dân đối với những chính sách của Đảng và Nhà nước.

Ngọc Lưu