(QBĐT) - Một trong những thành tựu quan trọng mà tỉnh ta đạt được trên lĩnh vực sản xuất nông nghiệp là đã chú trọng việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, đưa các cây trồng có năng suất cao vào sản xuất.  Tuy nhiên, lời giải cho bài toán khó là đầu ra cho sản phẩm nông nghiệp, vẫn  chưa tìm được đáp án thoả đáng.

Được mùa rớt giá

Điệp khúc "được mùa rớt giá” không vui này đã quá quen thuộc đối với người nông dân trong nước nói chung và tỉnh ta nói riêng.

Trước hết nói về cây lúa, hơn chục năm nay nông dân trong tỉnh liên tục được mùa, năng suất bình quân xấp xỉ 50 tạ/ha, có nơi đạt đến 70 tạ/ha. Thế nhưng người trồng lúa không phấn khởi gì cho lắm! Nguyên nhân chính vẫn là do giá lúa quá thấp, chỉ mới bù đắp đủ chi phí cho sản xuất, người trồng lúa chưa có lãi.

Nếu như mười năm trước đây mỗi tạ thóc bán ra 400 nghìn đồng, thì nay vẫn thế. Trong lúc đó các loại vật tư phục vụ cho sản xuất nông nghiệp (phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, xăng dầu cày ruộng...) tăng khoảng vài ba lần. Xem ra tình trạng này sẽ còn kéo dài nhiều năm nữa, chưa biết đến bao giờ hạt lúa làm ra có giá trị tăng tương ứng với các loại vật tư, hàng hoá khác?

Mới đây trước vụ hè - thu 2013, chúng tôi về một số địa phương thấy  ruộng bỏ hoang mà xót thay cho người nông dân. Việc bỏ ruộng hoang xảy ra ngay tại vùng đất được mệnh danh "nhất Đồng Nai, nhì hai huyện". Đó là ở HTX Thống Nhất, xã An Ninh, là ngọn cờ đầu trong nông nghiệp, là vựa lúa của huyện Quảng Ninh, nhưng thật bất ngờ khi được biết vụ hè - thu này có đến 40 ha hạng ruộng "bờ xôi, ruộng mật",  đang bị bỏ hoang.  Hoặc như xã Đại Trạch, cũng là một vùng chuyên canh cây lúa có tiếng của huyện Bố Trạch, nơi đã từng thu hút nhiều đoàn trong và ngoài tỉnh đến học tập, tham quan sản xuất nông nghiệp, vụ này nông dân cũng bỏ hoang 60ha không gieo cấy, xã Vạn Ninh cũng có hàng chục héc ta nữa...

Thậm chí có nơi HTX bỏ tiền quỹ ra thuê máy làm đất và còn cho cả giống lúa nữa nhưng bà con nông dân cũng không nhận làm.

Thấy lạ, chúng tôi tìm gặp những người nông dân ở các địa phương đều nhận được câu trả lời là: làm ruộng không có lãi, nên nông dân không muốn làm.

Cánh đồng lúa năng suất cao ở Lệ Thuỷ.

Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết, sở dĩ nông dân không mặn mà gì với sản xuất vụ hè - thu là do giá lúa hiện nay quá rẻ. Tại thời điểm cuối tháng 6-2013, lúa bán ở các chợ chỉ 4.000-4.300đồng/kg. Nếu mỗi sào ruộng được mùa cho năng suất 250kg (mỗi ha 5 tấn), sau khi trừ các khoản chi phí, thì lợi nhuận chỉ có 50 nghìn đồng/sào. Kết quả này tương đương với việc bán ruộng cho người nuôi vịt, cũng thu được 50 nghìn đồng/sào (một triệu đồng/ha), trong lúc đó không phải lo lắng gì cả.

Mặc dầu tỷ trọng nông nghiệp trong nền kinh tế ở tỉnh chỉ chiếm khoảng 20%, nhưng về cơ bản tỉnh ta vẫn là một tỉnh nông nghiệp, tuyệt đại bộ phận người dân sống dựa vào đồng ruộng, đánh bắt, nuôi trồng thuỷ sản, trồng cây lâm nghiệp và chăn nuôi. Bởi vậy việc ổn định sản xuất nông nghiệp không chỉ có ý nghĩa đơn thuần là kinh tế mà còn ảnh hưởng đến tình hình an ninh, chính trị, xã hội...

Không riêng gì cây lúa mà cây sắn, cây lạc và gần đây có cây dưa hấu, cây ớt... cũng bấp bênh theo thị trường tiêu thụ. Vụ trồng dưa hấu năm nay, nông dân thị trấn Việt Trung hào hứng mở rộng diện tích lên 100ha, trong đó tập trung chủ yếu ở đội Sao Vàng 40ha và Truyền Thống 30ha, còn lại là diện tích nhỏ lẻ ở các hộ dân.

Ngay từ đầu vụ, một số hộ trồng dưa nơi đây rất vui mừng vì đã được một thương lái Bình Định ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm. Thế nhưng khi đến thời hạn thu hoạch, thậm chí có nơi dưa hấu đã được bốc xếp lên xe nhưng thương lái đã biệt vô âm tín. Qua tìm hiểu được biết dưa được thu gom chuyển ra biên giới phía Bắc tiêu thụ, nhưng thị trường Trung Quốc đang bảo hoà nên không bán được.  Mặc dầu là năm được mùa dưa, nhưng giá thấp, đầu vụ giá 5.000 đồng/kg, giữa vụ tụt xuống 4.000 đồng/kg, người trồng dưa không có lãi. Qua đây cho thấy việc đầu tư trồng dưa hấu quá bấp bênh.

Cây ớt đang xuất hiện ở vài địa phương, nhiều nhất là huyện Bố Trạch với diện tích khoảng 150ha, trong đó xã Hưng Trạch là địa phương dẫn đầu với trên 32 ha. Đầu vụ, giá thu mua ớt dao động từ 20.000 đến 43.000 đồng/kg, hy vọng sẽ mang lại lợi nhuận lớn cho người nông dân. Tuy nhiên, đến thời điểm giữa vụ, ớt sụt giá kỷ lục, chỉ còn 11.000 đồng/kg. Với mức giá này, dù không bị thua lỗ, nhưng nhiều hộ dân đã hoang mang không dám đầu tư nữa. 

Không riêng gì hạt lúa, quả dưa, quả ớt mà con cá con tôm cũng nằm trong tình cảnh giá cả bấp bênh theo mùa vụ. Tỉnh ta có lợi thế về lĩnh vực đánh bắt nuôi trồng thuỷ sản. Từ nhiều năm qua các địa phương trong tỉnh đã nỗ lực phát triển mạnh việc đánh bắt và nuôi trồng thủy sản, nhờ vậy sản lượng hải sản hàng năm tăng với tốc độ từ 6-8%. Trong năm 2012 sản lượng thuỷ sản đạt 51 nghìn tấn, dự ước 6 tháng đầu năm nay 26 nghìn tấn, trong đó có đến 75% sản lượng có thể dùng nguyên liệu chế biến xuất khẩu.

Điều đáng buồn là hải sản đưa vào chế biến chỉ khoảng  5.000 tấn, tương đương 10-12% sản lượng đánh bắt và nuôi trồng. Hầu hết hải sản đánh bắt được đều bán dưới dạng nguyên liệu thô cho các nhà máy ở ngoài tỉnh, giá thấp, nên hiệu quả sản xuất thủy sản đạt không cao.

Bởi vậy vấn đề đặt ra là làm cách nào để sản xuất nông nghiệp có lãi. Giải bài toán này không hề đơn giản chút nào...

Sản xuất gắn với thị trường

Trong sản xuất nông nghiệp chúng ta đã khẳng định phương châm liên kết 4 nhà (nhà nông, nhà nước, nhà khoa học và nhà doanh nghiệp) là tối ưu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc liên kết để mang lại hiệu quả là hết sức khó khăn.

Ngư dân được mùa cá.

Hơn chục năm nay năng suất và sản lượng lúa của tỉnh ta đạt khá cao, đến nay sản lượng lương thực đạt đỉnh với mức  28 vạn tấn. Tuy nhiên, lúa gạo của ta chỉ tiêu thụ quanh quẩn trong tỉnh. Nguyên nhân chính là do chất lượng không đáp ứng thị trường. Mỗi lần ra chợ chúng tôi đều có cảm nhận buồn vì hạt gạo trên đồng đất tỉnh ta có giá bán quá thấp so với các nơi khác. Gạo Thái Lan, gạo Lào giá 25.000 đồng/kg,  gạo thơm Sài Gòn bán 17.000 đồng/kg, trong lúc đó gạo của ta chỉ có 11.000 đồng/kg. Lâu nay chúng ta đang nặng về năng suất, mà chưa chú trọng nhiều đến chất lượng hạt gạo.

Những giống lúa mà chúng ta đang sản xuất có năng suất khá cao (50-60 tạ/ha), không thua kém gì các vùng lúa nổi tiếng trong nước, nhưng giá trị hạt gạo chỉ bằng 60-70% so với họ.

Hiện nay người tiêu dùng đang có xu hướng giảm lượng gạo trong bữa ăn mà tăng giá trị dinh dưỡng bằng các loại thực phẩm. Càng ngày người dân càng ít sử dụng gạo tẻ thường mà nông dân tỉnh ta đang sản xuất, họ chú trọng đến các loại gạo thơm, ngon như gạo thơm Sài Gòn, gạo Thái Lan, gạo Lào...

Như vậy, vấn đề đầu tiên là cần chuyển đổi mạnh mẽ giống lúa tẻ thường sang giống gạo thơm, ngon mới có thể nâng cao giá trị trên một đơn vị diện tích canh tác được. Nhân đây chúng tôi xin nhắc lại câu chuyện lúa chét (lúa tái sinh) ở Lệ Thuỷ, Quảng Ninh mà lâu nay đang tranh luận sôi nổi trong ngành Nông nghiệp. Ai cũng thấy một thực tế sản xuất lúa chét năng suất rất thấp, bình quân chỉ đạt 20 tạ/ha, trong lúc đó nếu gieo cấy sẽ đạt 50 tạ/ha. Thế nhưng nông dân vẫn đeo bám cây lúa chét, là có nguyên nhân của nó. Qua tìm hiểu được biết sản xuất lúa chét rất ít chi phí, gạo rất ngon, giá cao hơn 20% so với giá lúa tẻ thường, sản xuất đến đâu tiêu thụ hết đến đó. Điều đó lý giải rằng vì sao các cấp uỷ đảng, chính quyền tích cực chỉ đạo, các hội, đoàn thể ở Lệ Thuỷ ra sức vận động thu hẹp dần diện tích lúa chét, nhưng vẫn không có kết quả.

Từ chuyện cây lúa chét, suy ngẫm ra các loại cây trồng vật nuôi khác cũng vậy. Sản xuất phải nghĩ đến tiêu thụ mới mang lại hiệu quả.

Đối với lĩnh vực thuỷ sản, khâu yếu nhất cần quan tâm là chế biến. Qua số liệu tổng hợp từ các địa phương trong tỉnh sản lượng thuỷ sản đánh bắt được khá cao, nhưng đưa vào chế biến qua hàng năm chỉ xấp xỉ 5.000 tấn, tương đương 10-12% tổng sản lượng. Điều đáng buồn là hầu hết sản lượng chế biến đều ở dạng sơ chế, chưa có cơ sở chế biến chất lượng cao, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Toàn tỉnh ta hiện có 8 HTX chế biến thủy sản, đa số đều đang gặp khó khăn bởi sản phẩm chưa tạo dựng được thương hiệu trên thị trường, chưa có đầu ra ổn định. Nhìn chung các HTX này đều có cơ sở vật chất cũ kỹ, cách thức sản xuất còn mang tính truyền thống, chưa có tính chiến lược, chưa chú trọng xây dựng thương hiệu.

Trước đây Công ty Sông Gianh đã đầu tư xây dựng một nhà máy chế biến hải sản xuất khẩu với nhiều loại sản phẩm từ nguồn nguyên liệu tại chỗ. Công ty kinh doanh tổng hợp cũng đầu tư một nhà máy chế biến hải sản ở phường Phú Hải, Đồng Hới, trị giá vài chục tỷ đồng. Tuy nhiên do năng lực quản lý hạn chế và nhất là công nghệ chế biến còn lạc hậu nên các nhà máy chỉ sản xuất được một số sản phẩm cấp thấp chưa đủ sức cạnh tranh trên thị trường thế giới. Vì vậy sau một thời gian hoạt động nhà máy rơi vào tình trạng thua lỗ, buộc phải ngừng sản xuất.

Lời giải cho bài toán thuỷ sản là, cần đẩy mạnh việc chế biến, nhất là ưu tiên đầu tư chế biến xuất khẩu, mới hy vọng tạo sự chuyển biến cho lĩnh vực kinh tế được xác định là mũi nhọn này.

                                                                                                                                                                       Trọng Thái