(QBĐT) - Đã 40 năm trôi qua kể từ ngày Phi-đen Cát-xtơ-rô đến thăm mảnh đất này, nhiều người vẫn cất giấu trong sâu thẳm ký ức về vị Chủ tịch nước bạn Cu-Ba chân tình, giản dị. Căn phòng nhỏ Phi-đen từng ở như vẫn còn ăm ắp hơi ấm của ông, và đặc biệt hơn những món quà Phi-đen tặng người dân vùng cát vẫn ngày ngày toả sáng ánh lửa nhân văn.

"Anh ấy vẫn còn khoẻ chứ"

Đi ngang giữa cánh đồng lúa còn thơm phức mùi rạ, tôi tìm đến nhà ông Nguyễn Thanh Đàm ở thành phố Đồng Hới. Mới nghe tôi nhắc đến Phi-đen Cát-xtơ-rô, ông Đàm đã quẹt nước mắt hỏi "Anh ấy vẫn còn khoẻ chứ". Trong miền sâu thẳm ký ức của ông Đàm, Phi-đen vẫn luôn hiện hữu như người anh trai đi công tác xa nhà lâu rồi chưa về.

Năm nay đã bước qua 91 tuổi, nhưng ông Đàm vẫn minh mẫn, khoẻ khoắn. Ông bảo "nhờ tui rèn luyện võ dân tộc thường xuyên và sống vui vẻ nên trời thương cho sống lâu", nói xong ông đưa "khoe" với tôi chiếc thẻ khám chữa bệnh cho cán bộ tiền khởi nghĩa ông mới được cấp. Trong câu chuyện ông Đàm dùng từ "anh" để nói về vị Chủ tịch của nước bạn nghe gần gũi, thắm thiết đến lạ thường.

Tối 16-9-1973, đoàn của Thủ tướng Phạm Văn Đồng và Chủ tịch Phi-đen vào thăm vùng giải phóng ở tuyến lửa Quảng Trị xong quay ra thăm Quảng Bình. Sau bữa cơm chiều hơi muộn, Thủ tướng Phạm Văn Đồng về nghỉ tại Nhà khách Tỉnh ủy ở Thị xã Đồng Hới. Chủ tịch Phi-đen cùng đoàn tùy tùng nghỉ lại Nhà Giao tế Quảng Bình.

Lúc bấy giờ ông Nguyễn Thanh Đàm là Chủ nhiệm phụ trách Khu Giao tế. Phi-đen Cát-xtơ-rô là nguyên thủ nước ngoài đầu tiên vào thăm tuyến lửa Quảng Bình, lại có phần hơi bất ngờ nên công tác chuẩn bị rất gấp gáp. Nhiều anh chị em ở cơ quan giao tế có phần lúng túng trong công việc, nhưng khi nhìn thấy nụ cười ấm áp của Phi-đen ai cũng thấy ấm lòng và lo tốt phần việc của mình được giao. Khi ông Đàm chào Chủ tịch Phi-đen bằng tiếng Pháp, Phi-đen tỏ ra thích thú vì ông đang muốn tìm hiểu về vùng đất Quảng Bình. Còn gì tốt hơn, khi một người con địa phương đã đi theo cách mạng khi mới mười lăm, mười sáu tuổi như ông Đàm lại thông thạo ngoại ngữ, rất am hiểu về địa phương nói chuyện với Phi-đen.

Chủ tịch Phi-đen Cát-xtơ-rô thăm Bảo tàng tổng hợp Quảng Bình (tháng 9-1973).

Tối hôm đó, khi mọi người đã ngủ, Chủ tịch Phi-đen Cát-xtơ-rô hỏi ông Đàm rất nhiều chuyện như: người dân Quảng Bình bắn rơi được nhiều máy bay Mỹ không? Có nhiều người anh hùng không? Cuộc sống của bà con thế nào? Người dân nơi đây cần gì nhất?... Ông Đàm nói với Chủ tịch Phi-đen là Quảng Bình là địa phương đầu tiên bắn rơi máy bay Mỹ. Đây là quê hương của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên và nhiều anh hùng khác.

Nghe ông Đàm nói vậy, mắt Chủ tịch Phi-đen Cát-xtơ-rô sáng lên niềm xúc động. Câu chuyện về con người, quê hương tuyến lửa Quảng Bình đã xoá nhòa ranh giới giữa vị Chủ tịch đáng kính và anh chủ nhiệm khu Giao tế. "Trong câu chuyện tui gọi Chủ tịch Phi-đen Cát-xtơ-rô bằng từ anh khi nào không biết nữa", ông Đàm nói vậy. Rồi ông Đàm hỏi Chủ tịch Phi-đen thích ăn món gì, Chủ tịch bảo ăn gì cũng được, nhưng ông Đàm không chịu, ông dứt khoát phải làm món ăn mà Chủ tịch Phi-đen thích.

Sáng sớm, ông Đàm tranh thủ đi chợ sớm mua thức ăn về làm món sốt vang đãi Chủ tịch Phi-đen. Phi-đen cười nói "Đàm rất hiểu anh". Sau đó, ông Nguyễn Thanh Đàm phiên dịch cho Chủ tịch Phi-đen Cát-xtơ-rô nói chuyện với bà con Đồng Hới. Trong câu chuyện tối hôm trước với ông Đàm, biết bà con vùng cát rất khó khăn trong khám chữa bệnh, đặc biệt là khi bị trúng bom đạn của kẻ thù, Chủ tịch Phi-đen đã tặng để xây dựng cho bà con Đồng Hới, Quảng Bình một bệnh viện khang trang.

Đã 40 năm trôi qua, nhưng Bệnh viện hữu nghị  Việt Nam-Cu Ba ở Đồng Hới, Quảng Bình được xem như ngọn lửa nhân văn cháy hết mình tấm lòng của vị chủ tịch nước bạn, khi hàng năm hàng chục ngàn người dân vùng cát được khám chữa bệnh, chăm sóc sức khoẻ ở bệnh viện này...

Nói về chuyến thăm của Chủ tịch Phi-đen khi vào Quảng Bình, ông Nguyễn Hữu Hoài, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Bình chia sẻ: "Lần đầu tiên trong lịch sử, có một nguyên thủ quốc gia bầu bạn đến thăm Quảng Bình, đặc biệt còn thăm vùng mới giải phóng ở phía Nam sông Bến Hải. Chuyến thăm của đoàn là biểu hiện cao đẹp tình cảm anh em keo sơn gắn bó của nhân dân Cu-Ba và Việt Nam. Chủ tịch Phi-đen dành nhiều tình cảm cho nhân dân Việt Nam anh hùng. Với Quảng Bình, Chủ tịch rất khâm phục tinh thần sản xuất và chiến đấu giỏi của nhân dân Quảng Bình khi Chủ tịch đến thăm".

40 năm cất giữ kỷ vật của Phi-đen Cát-xtơ-rô

Khi rời khu Giao tế Quảng Bình, ông Đàm cứ ôm lấy Chủ tịch Phi-đen mà khóc, mà nhớ như tiễn người anh trai đi công tác xa nhà. Chủ tịch Phi-đen bắt tay từng cán bộ, nhân viên khu Giao tế, sau đó Chủ tịch quay lại nơi ông Đàm. Đôi mắt Chủ tịch nhìn đăm chiêu ra chiều suy nghĩ, rồi Chủ tịch rút trong túi ra một hộp thuốc xì gà còn mới và tấm danh thiếp đưa cho ông Đàm.

Ông Đàm cảm động nước mắt lưng tròng, Chủ tịch vỗ vai động viên ông Đàm rồi nói "Cảm ơn đồng chí. Khi sang Cu-Ba, cầm tấm thiệp này đi đâu đồng chí cũng được chào đón". Đã 40 năm trôi qua, mỗi lần nhớ đến Chủ tịch Phi-đen, ông Đàm lại lấy hộp xì gà và tấm danh thiếp ra ngắm nghía. Tấm danh thiếp in trên giấy đặc biệt, có hoa văn chìm và con dấu nổi. Dòng trên ghi chữ in đứng CMDTE. FIDEL CASTRO RUZ và dòng dưới: Bí thư thứ nhất Đảng Cộng sản Cu-Ba, nét chữ in nghiêng bằng tiếng Tây Ban Nha.

Năm 2009, có một số nhà báo Cu-Ba sang thăm Quảng Bình theo đoàn đại biểu Trung tâm báo chí và hợp tác truyền thông quốc tế họ đã tìm đến nhà ông Đàm. Khi ông Đàm đưa hộp xì gà và tấm danh thiếp của Phi-đen Cát-xtơ-rô tặng cho ông, các nhà báo đã rất háo hức, ai cũng quay phim, chụp nhiều ảnh với ông Đàm để làm kỷ niệm. Có nhà báo đã ôm lấy ông Đàm và nói "Tại Cu-Ba rất ít người có được có tấm danh thiếp này"... Rời nhà ông Đàm, tôi tìm về khu Giao tế Quảng Bình. Những căn nhà cấp 4 nằm ngay ngắn dưới những hàng cây rủ đầy bóng mát. Căn phòng Chủ tịch Phi-đen từng ở khi vào thăm tuyến lửa Quảng Bình vẫn còn đây. Căn phòng Chủ tịch Phi-đen từng nghỉ lại được bảo tồn nguyên vẹn từ nội thất, đến đồ dùng sinh hoạt cá nhân.

Đã 40 năm trôi qua kể từ khi Chủ tịch Phi-đen Cát-xtơ-rô sang thăm Việt Nam và vào thăm tuyến lửa Quảng Bình, Quảng Trị (tháng 9-1973) nhưng những kỷ niệm, hình ảnh về vị Chủ tịch của nước bạn vẫn ăm ắp đầy trong trí nhớ những ai một lần được gặp.

Dương Sông Lam