Chúng tôi đến thăm cơ sở chế biến hàng gỗ mỹ nghệ tại tư gia anh Trần Văn Sáu (SN 1965, phường Hải Thành, TP. Đồng Hới) khi tiết trời đã chuyển sang thu. Từ xa đã nghe tiếng máy cưa, máy mài khuấy động cả một góc vườn. Thay vội bộ đồ bảo hộ lao động, anh tiếp chúng tôi bên bộ bàn gỗ lũa trai mà tự tay anh chế tác.

 

 

Anh cho biết, từ thuở thanh niên, anh đã rất đam mê thú chơi sinh vật cảnh. Khi đang còn làm công nhân ở Xí nghiệp đông lạnh Đồng Hới, anh đã tìm đến thú chơi bon sai. Như một sự tình cờ năm 2011, anh bắt đầu chuyển qua chơi, chế tác nu, lũa gỗ rồi bén duyên và gắn bó cho đến tận bây giờ.

 

Nhìn qua mỗi tác phẩm nu gỗ mà anh đang trưng bày, có thể thấy được nu là phần u, cục, sần sùi như da cóc, hình dáng quái dị bao bọc quanh thân cây. Nu được hình thành từ thân cây bị mối mọi đục, côn trùng cắn, cây bị bệnh, bị thương do thiên tai hay tác động yếu tố ngoại cảnh. Cây càng lâu năm thì phần u cục này càng lớn, càng có giá trị.

 

Con người không tạo ra nu bằng cách tác động vào thân cây mà phải là quá trình hình thành tự nhiên. Nu gỗ tuy bề ngoài sần sùi, xấu xí nhưng bên trong lại rất cứng, vân uốn lượn rất đẹp, màu sắc đa dạng. Nu gỗ được hình thành phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng của từng vùng và đặc trưng của từng chủng loại gỗ. Mùi hương cũng là điểm nhấn làm tăng giá trị của nu gỗ. Nu càng có mùi hương thì có khả năng chống mối mọt, côn trùng. Qua thời gian có loại sử dụng càng lâu, càng có giá trị.

 

Lũa là phần lõi bên trong của gốc cây cổ thụ sau khi chết hoặc do con người khai thác. Trải qua thời gian, gốc cây bị tác động bởi môi trường, điều kiện tự nhiên, côn trùng như mối mọt, phân hủy một phần, chỉ còn trơ lại phần lõi rất cứng, chắc chắn, với nhiều hang, hốc, khe, rãnh. Không phải loại gỗ nào cũng hình thành được lũa.

 

Lũa chỉ được tạo thành ở những loài gỗ quý, bền chắc như cẩm lai, trắc, sưa, mun, đinh, trai, nghiến, đinh hương, hương giáng,… có tuổi đời lên đến hàng trăm năm. Nu, lũa vốn được thiên nhiên tạo hóa nhưng chỉ là lâm sản đơn thuần. Chỉ khi qua bàn tay tài hoa, điêu luyện của nghệ nhân mới có thể tạo ra những tác phẩm có giá trị cao về thẩm mỹ và nghệ thuật.

Theo anh Trần Văn Sáu, quy trình chế tác nu, lũa gỗ qua ba giai đoạn. Đầu tiên là công đoạn phá thô, làm phôi, tạo hình. Từ một tấm nu, hay khúc lũa gỗ, rễ cây, người nghệ nhân phải quan sát vân gỗ, thế, dáng uốn lượn để lựa chọn cách cắt, tỉa phù hợp. Công đoạn này đòi hỏi người có nhiều kinh nghiệm thực hiện. Vì nếu phá thô, tạo hình không chuẩn, sẽ làm cho chỗ thừa, chỗ thiếu, ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng tác phẩm.

 

Công đoạn kế tiếp là phần chế tác. Ở công đoạn này, người nghệ nhân phải dùng các dụng cụ nghề mộc như đục, xoi, bào. Bởi phần gỗ nu hay lũa gỗ đều có dáng vẻ, đường nét tự nhiên. Nghệ nhân phải khai thác tối đa những nét đẹp, hình dáng sẵn có để tạo nên những tác phẩm nghệ thuật, hạn chế đến mức thấp nhất sự can thiệp của bàn tay con người. Công đoạn cuối cùng là làm nguội, hoàn thiện, sơn lót, chùi mài, phun sơn.

 

Theo từng chủng loại gỗ, đường nét và sở thích của gia chủ mà nghệ nhân có thể lựa chọn loại sơn phù hợp. Tùy theo độ tinh xảo và kích thước sản phẩm mà thời gian hoàn thành cũng khác nhau. Có những tác phẩm cầu kỳ thì cả tháng trời mới hoàn thiện.

 

Khi được hỏi, tác phẩm nào anh tâm đắc nhất. Anh cho biết “Mỗi tác phẩm đều có dáng vẻ, vẻ đẹp riêng nên rất khó để so sánh, đánh giá”. Nhìn tác phẩm "Long phượng" anh hoàn thiện cách đây không lâu mới thấy được vẻ đẹp hiếm có và sự công phu của nghệ nhân. Đây là một phần gốc cây trai mà anh may mắn mua được của một người dân ở xã Mỹ Trạch (Bố Trạch) từ năm 2015.

 

Thiên nhiên vốn là người nghệ sĩ vĩ đại nên mỗi tác phẩm đều mang vẻ đẹp của điêu khắc, của ngôn ngữ tạo hình. Bằng sự sáng tạo tài tình của nghệ nhân và sự độc đáo của từng loại nu, lũa đã tạo nên những tác phẩm nghệ thuật. Các tác phẩm nu, lũa rất phong phú về mẫu mã với các đường nét mộc mạc và đặc biệt vẫn giữ nguyên được hình thù, vẻ đẹp tự nhiên của nó.

 

Nếu như một người thợ mộc bình thường sẽ không thể tạo nên các tác phẩm nu, lũa mỹ thuật được. Mà phải qua bàn tay tài hoa, con mắt có nghề và cảm hứng sáng tạo của nghệ nhân mới tạo nên những tác phẩm độc đáo, khác biệt. Mỗi tác phẩm từ nu, lũa gỗ không chỉ thể hiện tài năng, trình độ, tay nghề mà còn ẩn chứa trong đó cả tâm hồn, phong cách nghệ sĩ của từng nghệ nhân. Đó là những tác phẩm hàm chứa gi